Słownik pojęć


  O

Odpowiedzialność karna

Zasady ponoszenia odpowiedzialności karnej na gruncie polskiego prawa określa, co do zasady, Ustawa z dnia 6 czerwca 1994 roku – Kodeks karny, jednak należy mieć na względzie, że przepisy karne znajdują się także w innych, szczegółowych ustawach i wtedy zazwyczaj odnoszą się jedynie do czynów, które mogą zostać popełnione w związku z naruszeniem przepisów tej szczegółowej ustawy. Przykładem mogą być przepisy dotyczące odpowiedzialności karnej, znajdujące się w Rozdziale 9 Ustawy z dnia 29 września 1994 roku o rachunkowości czy też w Dziale VIII Ustawy z dnia 16 lutego 2007 roku o ochronie konkurencji i konsumentów.

Odpowiedzialnością karną określa się powinność poniesienia konsekwencji za dany czyn. Kodeks karny, w art. 1 §  1, określa ogólne „zasady”, przesłanki skutkujące poniesieniem odpowiedzialności karnej. Podlega jej tylko osoba, która popełniła czyn zabroniony pod groźbą kary przez ustawę obowiązującą w czasie popełnienia tego czynu.  Zasada ta zawarta jest w łacińskiej formule nullum crimen, nulla poena sine lege poenali anteriori, co oznacza, że nie ma przestępstwa bez ustawy, nie ma kary bez ustawy oraz ustawa nie działa wstecz. Zarówno przestępstwo, jak i kara muszą być określone przez ustawę i to ustawę wcześniejszą od daty popełnienia czynu zabronionego (czasem popełnienia czynu jest moment, gdy sprawca działał lub zaniechał działania, do którego był obowiązany). Wobec tego jedynym źródłem prawa karnego może być akt prawny, który ma przynajmniej rangę ustawy, a więc odpowiedzialności karnej za dany czyn nie może kształtować przykładowo zwyczaj, orzecznictwo sądowe, doktryna czy prawo miejscowe.

Ponadto, powyższa zasada obejmuje nakaz szczegółowego sprecyzowania przestępstwa przez ustawę i tylko ona może wskazywać rodzaj i granice grożącej kary i wiązać ją jednoznacznie z określonym typem rodzajowym przestępstwa. W przepisie zawierającym opis zabronionego zachowania (hipoteza) powinna się znajdować norma określająca sankcję, czyli kary grożącej za popełnienie przestępstwa, określone w sposób niebudzący wątpliwości, dlatego ustawa nie powinna się posługiwać sankcjami nieokreślonymi zarówno co do rodzaju, jak i czasu trwania czy wysokości grożącej kary.

Przepis art. 1 § 1 Kodeksu karnego ustanawia także zakaz nadawania mocy wstecznej ustawie, jeśli pogorszyłoby to sytuację prawną sprawcy. Oznacza to, że nie ma przestępstwa i kary bez wcześniejszej ustawy karnej. Jedynie obowiązująca ustawa stanowi podstawę dla poniesienia odpowiedzialności karnej za popełnienie przestępstwa. Czyn może być tylko wtedy uznany za przestępstwo, gdy został zabroniony przez ustawę jeszcze przed jego popełnieniem, tak więc zakaz czy nakaz zachowania pod groźbą kary musi wyprzedzać w czasie czyn zabroniony i znajdować się w ustawie mającej już moc prawną, czyli w ustawie obowiązującej w czasie jego popełnienia. Ta zasada zawiera jeden wyjątek: w przypadku kolizji ustaw w czasie można stosować ustawę późniejszą, gdy jest względniejsza dla sprawcy. Oprócz tego, zasada określona w Kodeksie karnym wyraża się również w zakazie stosowania analogii i wykładni rozszerzającej na niekorzyść sprawcy czynu zabronionego.

Art. 1 Kodeksu karnego dodatkowo stanowi w paragrafie drugim, że nie stanowi przestępstwa taki czyn zabroniony, którego społeczna szkodliwość jest znikoma (a więc brak jest odpowiedzialności karnej w takim przypadku). Jeżeli stopień społecznej szkodliwości jest znikomy, a tym bardziej niższy od znikomego, czyn sprawcy nie może stanowić przestępstwa, nawet jeżeli mieści się w ramach ustawowych znamion czynu zabronionego. W takim przypadku nie wszczyna się postępowania karnego, a wszczęte należy umorzyć. Samo formalne naruszenie przepisu nie jest wystarczające do przypisania odpowiedzialności karnej. Dla uznania zatem jakiegoś czynu za przestępstwo konieczne jest wykazanie, że narusza on istotne wartości społeczne, stając się przez to czynem karygodnym. Tak więc, aby dany czyn był przestępstwem, za który można ponieść odpowiedzialność karną, stopień społecznej szkodliwości popełnionego czynu musi być wyższy od znikomego. Oczywiście, nie jest to pojęcie jednoznaczne, jednak ocena takiego stopnia zależy od sądu, który przy tym opiera się na regulacjach samego Kodeksu karnego (np. art. 115 § 2, który stanowi, że przy ocenie stopnia społecznej szkodliwości czynu sąd bierze pod uwagę rodzaj i charakter naruszonego dobra, rozmiary wyrządzonej lub grożącej szkody, sposób i okoliczności popełnienia czynu, wagę naruszonych przez sprawcę obowiązków, jak również postać zamiaru, motywację sprawcy, rodzaj naruszonych reguł ostrożności i stopień ich naruszenia).

Oprócz powyższych warunków, aby ponieść odpowiedzialność karną za konkretny czyn, należy jego sprawcy przypisać winę w czasie jego popełniania, o czym stanowi art. 1 § 3 Kodeksu karnego.  Wina jest pierwszą przesłanką i podstawą ponoszenia odpowiedzialności karnej, gdyż zachodzi ona tylko wtedy, gdy sprawca popełni zawiniony czyn zabroniony. Stanowi ona uzasadnienie, warunek i granicę odpowiedzialności karnej.