Słownik pojęć

  A

Arbitraż

Pojęcie „arbitraż” potocznie jest używane zarówno do sądów polubownych, stałych lub organizowanych na podstawie polskiego kodeksu postępowania cywilnego jak też do różnych form arbitrażu międzynarodowego w zakresie stosowania prawa międzynarodowego, konwencji, jak i dwustronnych umów między państwami tzw. „bilateralnych”. Występuje też w obszarze obrotu gospodarczego dla pewnych negocjacji w stosunkach handlowych w zakresie merytorycznym, a nie praw lub obowiązków wynikających tylko z zapisów kontraktów. Arbitraż jest metodą polubownego rozwiązywania sporów bez udziału sądów, stosowny jest w sporach krajowych oraz na arenie międzynarodowej. Najczęściej stosowany w postępowaniach z zakresu prawa cywilnego i gospodarczego.

Formuła arbitrażu, zarówno dla polskiego k.p.c., jak i reguł UNCITRAL, czy też regulaminy stałych sądów arbitrażowych, zarówno takich o standardzie międzynarodowym, jak i przy różnych krajowych izbach gospodarczych lub samorządach prawniczych (izby adwokackie, okręgowe rady radców prawnych), jest podobna - organizowany jest on w sposób przyznający dużą inicjatywę obu stronom dla ukształtowania organu orzekającego.

W Arbitrażu „rolę sędziego” pełni przeważnie wybrany, zaakceptowany przez wszystkie strony sporu arbiter, będący bezstronnym specjalistą (biegłym) z zakresu obejmującego sporne kwestie. Często też każda ze stron wskazuje swojego arbitra z własnego wyboru lub z listy arbitrów, a ci dobierają według swojego wyboru tzw. „superarbitra”. Postępowanie arbitrażowe rozpoznawane jest według specjalnych zasad proceduralnych. Charakterystyczną cechą dla postępowania arbitrażowego jest bezpośredni wpływ stron na wybór arbitra, a także zasady w jakich postępowanie będzie się odbywać.

Najistotniejszą cechą arbitrażu powinna być szybkość w rozwiązywaniu sporów oraz mniejsze koszty postępowania, niż w przypadku wyboru ścieżki postępowania sądowego. Niestety, w szczególności część stałych sądów arbitrażowych jest już dalece sformalizowana (zbiurokratyzowana) i bywa, że przewlekłość dorównuje sądom powszechnym. Również koszty ze względu na „rynkowe” wynagrodzenia arbitrów, jak i opłaty administracyjne związane z siedzibami sądów arbitrażowych bywają już duże. Dlatego nadal jednak szybsze i tańsze są postępowania w arbitrażach „ad hoc”, w tym krajowe powoływanie sądu polubownego według k.p.c. przez strony.

W postępowaniu przed sądem polubownym strony powinny być traktowane równoprawnie. Każda ze stron ma prawo do wysłuchania i przedstawienia swoich twierdzeń oraz dowodów na ich poparcie. W postępowaniu przed sądem polubownym strony mogą uzgodnić zasady i sposób postępowania przed sądem polubownym.

Postępowanie arbitrażowe kończy się zawarciem ugody przez strony, często objętą klauzulą poufności.

Warunkiem rozstrzygnięcia sporu przez sąd arbitrażowy zawsze jest zgoda stron stosunku prawnego na poddanie się rozstrzygnięciom sądu arbitrażowego (polubownego) co powinno uczynić już przy kształtowaniu treści stosunku prawnego (umowy) lub też przed wdaniem się w spór. Taka zgoda zawierana jest w formie umowy o arbitraż lub klauzuli, którą nazywamy „zapisem na sąd polubowny”. Zapis na sąd polubowny może posiadać formę postanowienia umieszczonego w umowie zawartej pomiędzy stronami- nazywamy to wtedy także „klauzulą arbitrażową”. Zapis na sąd polubowny w pewnych wypadkach nie wyłącza możliwości postępowania przed sądem powszechnym, umożliwia jednakże stronom, możliwość prowadzenia postępowania arbitrażowego, które jak już wcześniej zostało to wskazane powinno się charakteryzować skróconym okresem trwania oraz niższymi kosztami.

Zapis na sąd polubowny już może zawierać m.in.

  • wskazania arbitrów;
  • wskazania liczby arbitrów bądź minimalnych uprawnień jakie musza posiadać (zajmowana funkcja, wykształcenie, doświadczenie zawodowe);
  • wskazania sposobu powołania oraz wyłączenia arbitrów,
  • określenia trybu postępowania przed sądem polubownym.

Sądy arbitrażowe (polubowne) najczęściej są sądami powołanymi przez strony sporu, określane jako „ad hoc”, funkcjonują także jako powoływane przy izbach przemysłowo- handlowych, gospodarczych (sądy stałe- polubowne). W doktrynie klasyfikuje się arbitraż jako mający charakter incydentalny, instytucjonalny bądź administrowany. Charakter incydentalny wstępuje, gdy strony dokonują wyboru arbitrów, którzy wybierają spośród siebie przewodniczącego i rozstrzygają na podstawie wcześniej przyjętych zasad.

Pozostałe dwa funkcjonują w oparciu o organy profesjonalnie zajmujące się arbitrażem. Są to m.in. Sąd Arbitrażowy przy Krajowej Izbie Gospodarczej w Warszawie, czy przykładowo Sąd Arbitrażowy przy Okręgowej Radzie Adwokackiej w Bydgoszczy.

Podstawa prawna:

  • Art. 1154–1217 Ustawy z dnia 17 listopada 1964 r.,  Kodeks postępowania cywilnego (Dz.U.2018.1360).