Wielkość tekstu
Kontrast serwisu
Bezpłatny Program PIT 2017

Instrukcja - sukcesja mikro przedsiębiorców

1. Wstęp

1.1. Przedmiot instrukcji

Instrukcja dotyczy co do zasady sukcesji mikroprzedsiębiorcy[1], też obejmuje także małych i średnich przedsiębiorców prowadzących samodzielnie swoje przedsiębiorstwa. Sukcesja, rozumiana jako przekazanie „firmy[2]”, a ściślej działalności gospodarczej w ręce następnego pokolenia, za życia przedsiębiorcy albo w drodze dziedziczenia, to proces złożony obejmujący szereg spraw w szczególności rodzinnych, psychologicznych, biznesowych, finansowych oraz oczywiście prawnych. Sukcesja podlega szeregowi przepisów, a w szczególności prawu cywilnemu, rodzinnemu, podatkowemu, administracyjnemu, a również może podlegać handlowemu (sukcesja udziałów bądź akcji w spółkach kapitałowych). Do sukcesji również może mieć zastosowanie prawo unijne[3] oraz innego państwa członkowskiego, jeżeli przykładowo spadkodawca, jako siedzibę przedsiębiorstwa i rezydencję wybrał np. Słowację.

Każdy przedsiębiorca będący osobą fizyczną[4], wspólnik spółki osobowej; komplementariusz, komandytariusz lub wspólnik dominujący w spółce kapitałowej, powinien wypracować indywidualną procedurę sukcesji jego działalności, tak, aby uniknąć szeregu problemów dla jego najbliższych, pracowników oraz kontrahentów a jednocześnie zabezpieczyć niezakłócone funkcjonowanie jego przedsiębiorstwa. W przypadku spółek osobowych i kapitałowych, podmiotem prowadzącym działalność gospodarczą są te spółki, a nie ich wspólnicy, jednak znaczna część tych spółek jest w istocie kontrolowana przez dominującego wspólnika, który zarządza spółką. Są dwie podstawowe przesłanki przemawiające za koniecznością odpowiedniego przeprowadzenia sukcesji za życia przedsiębiorcy w związku z ograniczaniem aktywności zawodowej, albo przynajmniej uregulowania sukcesji na wypadek jego śmierci. Pierwsza to konieczność zabezpieczenia prawidłowego funkcjonowania przedsiębiorstwa na wypadek śmierci przedsiębiorcy w okresie jego aktywności zawodowej, a druga to ewentualna konieczność płynnego przekazania sukcesorom przedsiębiorstwa w związku z ograniczaniem przez niego aktywności zawodowej z powodu wieku lub np. problemów zdrowotnych, zmiany obszaru aktywności życiowej.

Jest oczywistym, iż nagła śmierć przedsiębiorcy w okresie zwłaszcza jego pełnej aktywności zawodowej może spowodować szereg komplikacji dla jego najbliższych, pracowników, kontrahentów, a jeżeli jest wspólnikiem w spółce np. osobowej, to również dla pozostałych wspólników.

W instrukcji zostanie przedstawione jak przygotować sukcesję na przykładzie trzech form prawnych prowadzenia działalności przez mikroprzedsiębiorców. Jej celem jest zwrócenie uwagi na konieczność udzielenia sobie przez przedsiębiorcę odpowiedzi na szereg pytań, tak, aby w przypadku przeprowadzania sukcesji konkretnego mikroprzedsiębiorcy prawidłowo opracować indywidualną procedurę sukcesji dopasowaną do konfiguracji w jakiej znajduje się on sam, jego najbliżsi oraz przedsiębiorstwo.

1.2. Podstawowe akty prawne

W tym miejscu wskazujemy podstawowe akty prawne które należy wziąć pod uwagę przy przystępowaniu do opracowania sukcesji danego przedsiębiorstwa. Należy zastrzec, iż nie jest to oczywiście katalog zamknięty; w szczególności należy również uwzględnić akty prawne „branżowe” regulujące dany rodzaj działalności;

  • Ustawa z dnia 23 kwietnia 1964 r. Kodeks cywilny (tekst jednolity Dz. U. z 2016 r. poz. 380 ze zm., dalej Kc),
  • Rozporządzenie Parlamentu Europejskiego i Rady (UE) nr 650/2012 z dnia 4 lipca 2012 r. w sprawie jurysdykcji, prawa właściwego, uznawania i wykonywania orzeczeń, przyjmowania i wykonywania dokumentów urzędowych dotyczących dziedziczenia oraz w sprawie ustanowienia europejskiego poświadczenia spadkowego (Dz.U. L 201 z 27.7.2012, str. 107—134),
  • Ustawa z dnia 25 lutego 1964 r. Kodeks rodzinny i opiekuńczy (t. jedn. Dz. U. z 2015 r. poz. 2082 ze zm., dalej Krio),
  • Ustawa  z dnia 2 lipca 2004 r. o swobodzie działalności gospodarczej (t. jedn. Dz. U. z 2015 r. poz. 584 ze zm., dalej usdg),
  • Ustawa z dnia 26 lipca 1991 r. o podatku dochodowym od osób fizycznych (t. jedn. Dz.U. z 2012 r. poz. 361 ze zm.),
  • Ustawa z dnia 15 lutego 1992 r. o podatku dochodowym od osób prawnych (t. jedn. z 2014 r. poz. 851 ze zm.),
  • Ustawa z dnia 11 marca 2004 r. o podatku od towarów i usług (t. jedn. Dz.U. z 2016 r. poz. 710 ze zm.),
  • Ustawa z dnia 28 lipca 1983 r. o podatku od spadków i darowizn (t. jedn. Dz.U. z 2016 r. poz. 205 ze zm.),
  • Ustawa z dnia 13 października 1995 r. o zasadach ewidencji i identyfikacji podatników i płatników (t. jedn. Dz.U. z 2016 r. poz. 476 ze zm.),
  • Ustawa z dnia 15 września 2000 r. Kodeks spółek handlowych (t. jedn. z 2013 r. poz. 1030 ze zm., dalej Ksh),
  • Ustawa z dnia 14 czerwca 1960 r. Kodeks postępowania administracyjnego (t. jedn. Dz. U. z 2016 r. poz. 23 ze zm.),
  • Ustawa z dnia 26 czerwca 1974 r. Kodeks pracy (t. jedn. Dz. U. 2014, poz. 1502 ze zm.) - jeśli przedsiębiorca zatrudnia pracowników.

 

Przykładowo, w przypadku wykonywania działalności transportowej zastosowanie znajdą m. in. przepisy ustawy z dnia 6 września 2001 r. o transporcie drogowym (t. jedn. Dz.U. z 2013 r. poz. 1414 ze zm.) Zgodnie z art. 13 tej ustawy:

(...)

2. Organ, który udzielił zezwolenia na wykonywanie zawodu przewoźnika drogowego, licencji wspólnotowej lub licencji, o której mowa w art. 5b ust. 1 pkt 1 lub 2 lub ust. 2, przenosi, w drodze decyzji administracyjnej, uprawnienia z nich wynikające w razie:

1) śmierci osoby fizycznej posiadającej zezwolenie na wykonywanie zawodu przewoźnika drogowego lub licencję i wstąpienia na jej miejsce spadkobiercy, w tym również osoby fizycznej będącej wspólnikiem, w szczególności spółki jawnej lub komandytowej,

2) połączenia, podziału lub przekształcenia, zgodnie z przepisami ustawy z dnia 15 września 2000 r. - Kodeks spółek handlowych (Dz.U. z 2013 r. poz. 1030, z późn. zm.), albo sprzedaży przedsiębiorstwa, zgodnie z przepisami ustawy z dnia 28 lutego 2003 r. - Prawo upadłościowe (Dz.U. z 2015 r. poz. 233 i 978), przedsiębiorcy posiadającego zezwolenie na wykonywanie zawodu przewoźnika drogowego lub licencję

- pod warunkiem spełnienia przez przedsiębiorcę przejmującego uprawnienia wynikające z zezwolenia na wykonywanie zawodu przewoźnika drogowego wymagań określonych w art. 5 ust. 2 lub pod warunkiem spełnienia przez przedsiębiorcę przejmującego uprawnienia wynikające z licencji wymagań odpowiednio określonych w art. 5a lub art. 5c ust. 1 lub 2.

(...) 

Z powyższego przepisu wynika konieczność przeprowadzenia postępowania o przeniesienie  zezwolenia na wykonywanie zawodu przewoźnika bądź licencji w przypadku śmierci osoby fizycznej będącej przedsiębiorcą na przedsiębiorcę przejmującego. Tak też szczególne przepisy regulują odmiennie pewne sprawy przy innych działalnościach reglamentowanych, koncesjach czy np. spółkach osobowych.

 

2. Przygotowywanie sukcesji

2.1. Podstawowe pytania

W pierwszej kolejności należy odpowiedzieć na pytanie, czy przedsiębiorca zamierza zaprzestać prowadzenia działalności gospodarczej czy jego zamiarem jest, aby była ona (przedsiębiorstwo) dalej prowadzona – po jego śmierci. Drugim podstawowym pytaniem jest czy przedsiębiorca zamierza działalność przekazać za swojego życia, czy dopiero na skutek dziedziczenia. Już w tym miejscu należy podkreślić, iż indywidualnie opracowana i przeprowadzona za życia sukcesja wydaje się być lepszym rozwiązaniem, jeżeli celem jest zachowanie ciągłości działalności gospodarczej, a nie jej likwidacja. Unika się bowiem elementu zaskoczenia wywołanego śmiercią przedsiębiorcy, zwłaszcza jeśli nastąpi w okresie jego pełnej aktywności zawodowej. Jednocześnie jest możliwe zastosowanie rozwiązań, które zapewnią przedsiębiorcy odpowiedni wpływ na funkcjonowanie przekazywanego przedsiębiorstwa.

Jeżeli przedsiębiorca chciałby podjąć decyzję co do działalności gospodarczej na wypadek śmierci albo działalność „przekazać” za swego życia następcy, to powinien szczegółowo odpowiedzieć na m. in. następujące pytania.

  • Jeżeli pozostaje w związku małżeńskim, to jaki jest ustrój majątkowy pomiędzy małżonkami? Czy jest wspólność majątkowa małżeńska (ustrój „domyślny”), czy była ona zmodyfikowana (rozszerzona albo ograniczona) albo zniesiona w drodze umowy majątkowej małżeńskiej (potocznie „intercyzy”)? Jeśli była zawierana umowa majątkowa małżeńska, to jaka jest jej treść? Już w tym miejscu należy wskazać, iż w pierwszej kolejności należy wyjaśnić do jakiej masy majątkowej należy przedsiębiorstwo, czy należy do majątku osobistego przedsiębiorcy, czy jest przedmiotem wspólności małżeńskiej majątkowej. Ma to wpływ na określenie w jakim ułamku byłoby ono odziedziczone przez spadkobierców. W przypadku gdy przedsiębiorstwo należy do majątku osobistego małżonka, po którym dziedziczą pozostały przy życiu małżonek i przykładowo dziecko, to dziedziczą oni w udziałach po 1/2. W przypadku gdy przedsiębiorstwo należało do majątku wspólnego, to z chwilą śmierci ustanie wspólność małżeńska; wówczas przedsiębiorstwo stanie się przedmiotem współwłasności w częściach równych małżonka pozostałego przy życiu oraz spadkobierców po zmarłym, czyli małżonka i dziecka. W rezultacie powstanie współwłasność w ułamkach – 3/4 małżonek pozostały przy życiu oraz 1/4 dziecko.
  • Rozwijając zagadnienia zarysowane wyżej należy zadać pytanie, kto i na jakiej podstawie mógłby dziedziczyć po śmierci przedsiębiorcy? To pytanie ma szczególne znaczenie gdy, przykładowo, są skomplikowane relacje w rodzinie; do dziedziczenia ustawowego doszły by dzieci z poprzedniego związku przedsiębiorcy obok zstępnych z późniejszego małżeństwa zawartego z małżonkiem, w stosunku do którego przedsiębiorca przed śmiercią wystąpił o orzeczenie rozwodu lub separacji z jego winy, a żądanie to było uzasadnione. Już w tym miejscu należy doradzić przedsiębiorcy będącemu osobą fizyczną sporządzenie odpowiedniego testamentu, najlepiej w „najsilniejszej” formie, mianowicie w formie aktu notarialnego. Należy zwrócić uwagę na szczególny przypadek dziedziczenia, a mianowicie przez nieletnich. Zgodnie z przepisem art. 101 par. 3 Krio, rodzice nie mogą bez zezwolenia sądu opiekuńczego dokonywać czynności przekraczających zakres zwykłego zarządu ani wyrażać zgody na dokonywanie takich czynności przez dziecko, oraz przepis art. 156 Krio, opiekun powinien uzyskiwać zezwolenie sądu opiekuńczego we wszelkich ważniejszych sprawach, które dotyczą osoby lub majątku małoletniego. Obecność nieletniego w kręgu spadkobierców przedsiębiorcy może skutkować dodatkowymi komplikacjami przy sprawowaniu zarządu masą spadkową, gdyż zarząd przedsiębiorstwem może przejąć kurator lub opiekun małoletniego. W skrajnym przypadku może to wpłynąć negatywnie na przedsiębiorstwo, które wymaga dynamicznego reagowania na zmieniające się otoczenie gospodarcze.
  • Kolejność i zakres dziedziczenia powinien wynikać z refleksji jaki jest stan majątkowy rodziny? Jaka jest wartość przedsiębiorstwa, jakie składniki majątkowe wchodziły by poza przedsiębiorstwem do masy spadkowej po zmarłym przedsiębiorcy? To pytanie ma szczególne znaczenie w kontekście rozrządzania majątkiem przez testament i ewentualnych roszczeń o zachowek pomiędzy spadkobiercami i koniecznymi spłatami, które by obciążały przedsiębiorstwo Odpowiednie uregulowanie porządku dziedziczenia ma na celu zminimalizowanie niebezpieczeństwa sporów w rodzinie i zwiększenie szansy na kontynuację „firmy rodzinnej”.
  • Kluczowym pytaniem jest również przy danej formie prawnej działalności gospodarczej co jest jej przedmiotem? Czy przedsiębiorca jest objęty przepisami ustawy o podatku o towarów i usług? Szczególną uwagę należy zwrócić na kwestie podatkowe, należy bowiem pamiętać, iż każdy rodzaj sukcesji pociągnie za sobą skutki w zakresie prawa podatkowego. Przepisy podatkowe będą miały zastosowanie zarówno do sukcesji za życia, jak i w drodze dziedziczenia, jak również będą miały zastosowanie niezależnie od tego czy działalność jest prowadzona bezpośrednio przez osobę fizyczną wpisaną do CEIDG, czy poprzez spółkę osobową albo przez spółkę kapitałową – zarówno wstąpienie jak i wystąpienie wspólnika ze spółki osobowej jak i sprzedaż, darowizna jak i dziedziczenie udziałów w sp. z o.o. bądź akcji w spółce akcyjnej niosą za sobą konsekwencje podatkowe,
  • Czy przedsiębiorcy udzielono koncesji, zezwolenia, zgody, licencji albo czy został wpisany do rejestru działalności regulowanej? Jakie są składniki majątkowe przedsiębiorstwa? Jaki jest jego stan, jakie są pasywa i aktywa? Stroną jakich umów jest przedsiębiorca? Czy w przedsiębiorstwie są zatrudnieni pracownicy? Niezależnie od pozostałych czynników, sukcesja działalności gospodarczej będzie przebiegać inaczej, w szczególności w zależności od jej formy prawnej. Poniżej zostaną przedstawione instrukcje przygotowania sukcesji w zależności od formy prawnej działalności gospodarczej.
  • Jaki jest stosunek jego najbliższych do prowadzonej działalności? Czy są oni zainteresowani kontynuowaniem działalności gospodarczej? Czy zostali oni wprowadzeni w jej funkcjonowanie, a jeśli tak to w jakim zakresie? Czy mają do tego odpowiednie wykształcenie teoretyczne i praktyczne? Czy mają odpowiednie kwalifikacje wymagane przepisami prawa? Czy jest potencjalny następca / następcy, czy nie? Jeśli potencjalny następca / następcy zostali wprowadzeni do przedsiębiorstwa, to jak układają się ich relacje z kontrahentami oraz pracownikami? Czy mają odpowiednie kompetencje również „miękkie”? Kolejnym czynnikiem który należy zbadać przygotowując indywidualny plan sukcesji jest stosunek rodziny przedsiębiorcy do działalności gospodarczej. Tu należałoby wskazać na kwestię rozważenia ewentualnego wprowadzenia zarządcy nie będącego osobą z rodziny.
  • Jak przedsiębiorca widzi swoją rolę w tym procesie? Jak by miała być zabezpieczona jego pozycja majątkowa w przypadku przekazania prowadzenia działalności następcy / następcom?

Przy przystępowaniu do opracowania procedury sukcesji należy wyjaśnić wszystkie kwestie celem opracowania najbardziej optymalnych rozwiązań, które pozwoliły by na zachowanie i kontynuowanie działalności gospodarczej przez następców przedsiębiorcy. Ze względu na to, iż każda działalność gospodarcza ma unikalny charakter, a każdy przedsiębiorca występuje w innej konfiguracji czynników rodzinnych, psychologicznych, biznesowych, finansowych oraz oczywiście prawnych, poniższa instrukcja jest punktem wyjścia do opracowania indywidualnej procedury sukcesji. Należy zaznaczyć, iż oprócz konieczności skonsultowania się z księgowymi należy rozważyć skonsultowanie się z prawnikami, w szczególności od prawa podatkowego, tak, aby opracować rozwiązania dostosowane do konkretnego przypadku, potrzeb oraz możliwości.

 

[1]    Za mikroporzedsiębiorcę, w rozumieniu art. 104 ustawy z dnia 2 lipca 2004 r. o swobodzie działalności gospodarczej (t. jedn. Dz. U. z 2015 r. poz. 584 ze zm., dalej usdg), uważa się przedsiębiorcę który w co najmniej jednym z dwóch ostatnich lat obrotowych:

      1) zatrudniał średniorocznie mniej niż 10 pracowników oraz

      2) osiągnął roczny obrót netto ze sprzedaży towarów, wyrobów i usług oraz operacji finansowych nieprzekraczający równowartości w złotych 2 milionów euro, lub sumy aktywów jego bilansu sporządzonego na koniec jednego z tych lat nie przekroczyły równowartości w złotych 2 milionów euro.

[2]    Firma, to zgodnie z art. 43[2] Kodeksu cywilnego to oznaczenie przedsiębiorcy, a potocznie określenie działalności gospodarczej.

[3]    Rozporządzenie Parlamentu Europejskiego i Rady (UE) nr 650/2012 z dnia 4 lipca 2012 r. w sprawie jurysdykcji, prawa właściwego, uznawania i wykonywania orzeczeń, przyjmowania i wykonywania dokumentów urzędowych dotyczących dziedziczenia oraz w sprawie ustanowienia europejskiego poświadczenia spadkowego Dz.U. L 201 z 27.7.2012, str. 107—134.

[4]    Zgodnie z art. 4 usdg, przedsiębiorcą w rozumieniu ustawy (usdg – przyp. aut.) jest osoba fizyczna, osoba prawna i jednostka organizacyjna niebędąca osobą prawną, której odrębna ustawa przyznaje zdolność prawną - wykonująca we własnym imieniu działalność gospodarczą. Za przedsiębiorców uznaje się także wspólników spółki cywilnej w zakresie wykonywanej przez nich działalności gospodarczej.


Może zaoszczędzimy Ci czasu? Może podejmiesz szybciej lepszą decyzję?
Pamiętaj o rozliczeniu podatku PIT za 2016

Pobierz Bezpłatny Program PIT 2017 i Wyślij e-Deklarację

Program Rozlicza: PIT 28 PIT 36 PIT 36L PIT 37 PIT 38 PIT 39

 
Akademia Liderów Fundacja dr Bogusława Federa
Przedsiębiorczość i Innowacje
Rozwijamy Mikro Firmy

Pomóż Nam Działać Szybciej !
Przekaż ico-1procent-min Wpisz KRS 0000318482

Porady i wzory dokumentów przygotowywane na zlecenie Fundacji Akademii Liderów w ramach nieodpłatnej działalności pożytku publicznego są finansowane z 1 % Podatku otrzymanego od użytkowników serwisu.

Porady i wzory dokumentów opracowywane na zlecenie Fundacji przez zespól prawników Kancelarii Juris są zgodne z obowiązującym prawem i podlegają ochronie prawa autorskiego.
Zarządzający serwisem Mikroporady.pl nie odpowiadają za opinie i poglądy autorów.

 
 

Pomóż Nam Działać Szybciej. Jeśli nie My razem, to kto? Bo kiedy, jeśli nie teraz?

Mikroporady.pl w miesiącu odwiedza ponad 40000 unikalnych użytkowników

Przekaż ico-1procent Podatku PIT

KRS: 0000318482 - Wpisz w Deklaracji

Dlaczego warto?

przekaż darowiznę

• do 6% dochodu - osoby fizyczne
• do 10% dochodu - osoby prawne

Przekaż darowiznę on-line:

dalej
Wypełnienie pól oznaczonych gwiazdką (*) jest obowiązkowe.
 

Zapisz się na Biuletyn

Co tydzień bezpłatny Biuletyn Aktualizacyjny z nowymi wzorami dokumentów, instrukcjami, poradami, przygotowywanymi przez zespół prawników z aktualnym stanem prawnym.

Fundacja Akademia Liderów i Mikroporady ® udzielają pomocy mikro firmom bezpłatnie i bez ograniczeń.
Nie wyświetlamy żadnych reklam, nie pobieramy opłat od użytkowników, nie udostępniamy pozostawionych danych.

 
x

baner rozlicz pit za 2016 300x300