Prawo do świadczeń chorobowych i macierzyńskich a jednoosobowa działalność gospodarcza - aspekty ubezpieczeniowe i finansowe przedsiębiorcy

Użytkownik zwrócił się do nas z prośbą o udzielenie odpowiedzi w następującym stanie faktycznym:

Dzień dobry, jestem przedsiębiorcą płacę mały ZUS. Jestem w ciąży, czy mogę prosić o informację dotyczącą wysokość l4 oraz urlopu macierzyńskiego po porodzie? Czy będąc na jednoosobowej działalności gospodarczej przysługuje mi l4? Czy i gdzie mogę się ubiegać o chorobowe? Mam jeszcze pytanie czy mogę pracować w trakcie urlopu macierzyńskiego, jeżeli prowadzę działalności i zatrudniam pracowników? jakie koszty ponosi pracodawca za pracownika na urlopie macierzyńskim? Przy jego wcześniejszych zarobkach około 10 tys.

Poniżej odpowiedź naszych ekspertów:

Spis treści:

1. Dobrowolne ubezpieczenie chorobowe w działalności gospodarczej - co to oznacza w praktyce
2. Prawo do zasiłku chorobowego (L4) dla przedsiębiorcy - warunki nabycia i wysokość świadczenia
3. Zasiłek macierzyński przy jednoosobowej działalności - cele, zakres i procedura
4. Praca prowadząca działalność podczas urlopu macierzyńskiego i koszty pracodawcy
5. Podsumowanie - kluczowe rekomendacje dla przyszłej mamy-przedsiębiorcy

Dobrowolne ubezpieczenie chorobowe w działalności gospodarczej - co to oznacza w praktyce

Dobrowolne ubezpieczenie chorobowe w przypadku osób prowadzących jednoosobową działalność gospodarczą stanowi jeden z kluczowych elementów systemu zabezpieczenia społecznego przedsiębiorcy, ponieważ to właśnie ono warunkuje dostęp do podstawowych świadczeń krótkoterminowych, takich jak zasiłek chorobowy czy zasiłek macierzyński. W odróżnieniu od pracowników zatrudnionych na podstawie umowy o pracę, którzy podlegają ubezpieczeniu chorobowemu z mocy prawa, przedsiębiorca musi samodzielnie zdecydować o przystąpieniu do tego ubezpieczenia, składając odpowiednie zgłoszenie do Zakład Ubezpieczeń Społecznych. Oznacza to, że sam fakt prowadzenia działalności gospodarczej nie rodzi automatycznie prawa do świadczeń chorobowych - powstają one wyłącznie wówczas, gdy przedsiębiorca aktywnie obejmie się tym ubezpieczeniem.

Z perspektywy prawnej ubezpieczenie chorobowe ma charakter dobrowolny, jednak po przystąpieniu do niego wywołuje w pełni wiążące skutki publicznoprawne. Objęcie następuje od dnia wskazanego w zgłoszeniu, nie wcześniej jednak niż od dnia jego faktycznego złożenia, co oznacza, że nie jest możliwe nabycie ochrony ubezpieczeniowej „wstecz”, już po wystąpieniu choroby czy w momencie zajścia w ciążę. Od tej chwili przedsiębiorca uzyskuje status ubezpieczonego w rozumieniu przepisów systemowych i jest zobowiązany do regularnego oraz terminowego opłacania składki chorobowej, przy czym nawet jednorazowe uchybienie w płatności może skutkować ustaniem ubezpieczenia z mocy prawa i utratą ciągłości ochrony.

W praktyce ubezpieczenie chorobowe pełni funkcję ochronną i kompensacyjną, ponieważ jego celem jest zapewnienie minimalnego źródła dochodu w sytuacjach czasowej niezdolności do pracy, spowodowanej chorobą, macierzyństwem albo koniecznością sprawowania osobistej opieki. Konstrukcyjnie jest ono elementem szerszego systemu ubezpieczeń społecznych i stanowi wyraz zasady solidarności społecznej, ale w przypadku przedsiębiorców opiera się na znacznie silniejszym akcencie autonomii jednostki - to sam przedsiębiorca decyduje, czy chce korzystać z tej formy zabezpieczenia i w jakim zakresie finansowym.

Szczególne znaczenie ma tu relacja między ubezpieczeniem chorobowym a tzw. „małym ZUS-em”, w tym Małym ZUS Plus. Korzystanie z preferencyjnych składek nie wyłącza możliwości przystąpienia do ubezpieczenia chorobowego, lecz wpływa bezpośrednio na wysokość przyszłych świadczeń. Wynika to z faktu, że podstawa wymiaru składki chorobowej jest tożsama z podstawą wymiaru składek na ubezpieczenia społeczne, a zatem im niższa zadeklarowana podstawa, tym niższa składka, ale jednocześnie tym niższa wysokość zasiłków wypłacanych w razie choroby lub macierzyństwa.

W konsekwencji dobrowolne ubezpieczenie chorobowe w działalności gospodarczej należy postrzegać nie tylko jako formalny warunek uzyskania prawa do świadczeń, lecz jako realny instrument planowania bezpieczeństwa socjalnego przedsiębiorcy. Jego znaczenie jest szczególnie widoczne w sytuacjach takich jak ciąża czy długotrwała choroba, gdzie brak wcześniejszego objęcia ubezpieczeniem prowadzi do całkowitego wyłączenia prawa do świadczeń pieniężnych, niezależnie od faktycznej sytuacji życiowej czy finansowej osoby prowadzącej działalność.

Prawo do zasiłku chorobowego (L4) dla przedsiębiorcy - warunki nabycia i wysokość świadczenia

Zasiłek chorobowy (potocznie określany jako „L4”) przysługuje przedsiębiorcy tylko wtedy, gdy wcześniej został on objęty dobrowolnym ubezpieczeniem chorobowym i faktycznie opłacał z tego tytułu składki. Sam fakt prowadzenia działalności gospodarczej nie wystarcza – bez zgłoszenia do ubezpieczenia chorobowego w Zakład Ubezpieczeń Społecznych przedsiębiorca nie ma prawa do żadnego świadczenia w razie choroby, ciąży czy niezdolności do pracy.

Prawo do zasiłku nie powstaje jednak od razu po zgłoszeniu. Co do zasady obowiązuje tzw. okres wyczekiwania, który wynosi 90 dni nieprzerwanego podlegania ubezpieczeniu chorobowemu. Dopiero po jego upływie przedsiębiorca nabywa prawo do świadczeń. Wyjątkiem są sytuacje szczególne, np. gdy ubezpieczenie chorobowe jest kontynuowane po wcześniejszym tytule ubezpieczenia (np. po umowie o pracę), ale w praktyce większość przedsiębiorców musi ten okres „odczekać”.

Wysokość zasiłku chorobowego zależy bezpośrednio od podstawy wymiaru składek. Im niższa podstawa, od której przedsiębiorca opłaca składki (np. w ramach „małego ZUS”), tym niższe będzie L4. Zasiłek wynosi co do zasady 80% podstawy, a w przypadku niezdolności do pracy w czasie ciąży – 100% tej podstawy. Oznacza to, że mechanizm jest prosty: niskie składki oznaczają realnie niskie świadczenie, nawet jeśli formalnie prawo do niego istnieje.

Zasiłek macierzyński przy jednoosobowej działalności - cele, zakres i procedura

Zasiłek macierzyński w przypadku osób prowadzących jednoosobową działalność gospodarczą nie jest związany z „urlopem” w sensie kodeksowym, jak ma to miejsce przy umowie o pracę, lecz z samym faktem podlegania ubezpieczeniu chorobowemu w chwili porodu. Oznacza to, że przedsiębiorczyni nie korzysta formalnie z urlopu macierzyńskiego, lecz nabywa prawo do świadczenia pieniężnego wypłacanego przez Zakład Ubezpieczeń Społecznych, jeżeli w dniu urodzenia dziecka była objęta dobrowolnym ubezpieczeniem chorobowym i nie utraciła go na skutek przerw w opłacaniu składek.

Prawo do zasiłku macierzyńskiego powstaje z mocy prawa z dniem porodu i nie obowiązuje tu okres wyczekiwania, co odróżnia to świadczenie od zasiłku chorobowego. Kluczowe znaczenie ma więc nie długość opłacania składek, lecz sam fakt posiadania aktualnego tytułu do ubezpieczenia chorobowego w dniu urodzenia dziecka. W praktyce oznacza to, że nawet stosunkowo krótki okres ubezpieczenia przed porodem może dać prawo do zasiłku, o ile został on prawidłowo zgłoszony i nie doszło do przerwy w ubezpieczeniu.

Okres pobierania zasiłku macierzyńskiego odpowiada okresom przewidzianym w prawie pracy, czyli obejmuje zasadniczo okres odpowiadający urlopowi macierzyńskiemu oraz rodzicielskiemu, których łączny wymiar – w przypadku urodzenia jednego dziecka – wynosi obecnie do 52 tygodni. Przedsiębiorczyni może zdecydować się na pobieranie zasiłku w różnych wariantach procentowych, w zależności od tego, czy złoży jeden zbiorczy wniosek obejmujący cały okres, czy też będzie składać wnioski etapami.

Wysokość zasiłku macierzyńskiego, podobnie jak w przypadku zasiłku chorobowego, zależy bezpośrednio od podstawy wymiaru składek na ubezpieczenie chorobowe. Jeżeli przedsiębiorczyni opłacała składki od minimalnej podstawy (np. w ramach „małego ZUS”), świadczenie będzie relatywnie niskie, natomiast przy wyższej zadeklarowanej podstawie może osiągać poziom zbliżony do wynagrodzenia z umowy o pracę. W praktyce oznacza to, że zasiłek macierzyński dla przedsiębiorcy jest w pełni legalnym, ale silnie „składkowym” świadczeniem - jego wysokość wprost odzwierciedla wcześniejsze decyzje finansowe dotyczące poziomu ubezpieczenia.

Praca prowadząca działalność podczas urlopu macierzyńskiego i koszty pracodawcy

W przypadku przedsiębiorczyni pobierającej zasiłek macierzyński nie obowiązuje zakaz wykonywania pracy w takim sensie, jak ma to miejsce przy pracowniczym urlopie macierzyńskim. Wynika to z faktu, że osoba prowadząca działalność gospodarczą formalnie nie korzysta z urlopu, lecz z prawa do świadczenia pieniężnego wypłacanego przez Zakład Ubezpieczeń Społecznych. Oznacza to, że co do zasady przedsiębiorczyni może nadal prowadzić działalność, podejmować czynności zarządcze czy nadzorować pracowników, bez utraty prawa do zasiłku macierzyńskiego.

Granica dopuszczalnej aktywności nie jest jednak całkowicie dowolna. Działalność nie powinna mieć charakteru, który faktycznie przeczyłby celowi świadczenia, jakim jest sprawowanie osobistej opieki nad dzieckiem. W praktyce ZUS może zakwestionować prawo do zasiłku jedynie w sytuacjach skrajnych, gdy przedsiębiorczyni wykonuje pracę w pełnym wymiarze i w sposób tożsamy z okresem sprzed porodu.

Jeżeli natomiast przedsiębiorczyni zatrudnia pracowników, to koszty związane z ich urlopem macierzyńskim nie obciążają bezpośrednio pracodawcy w zakresie wynagrodzenia. Zasiłek macierzyński dla pracownika wypłacany jest ze środków ubezpieczenia społecznego, a pracodawca ponosi jedynie standardowe koszty organizacyjne, takie jak zapewnienie zastępstwa czy reorganizacja pracy. Innymi słowy, przy wynagrodzeniu rzędu 10 tys. zł brutto ciężar finansowy samego świadczenia nie spoczywa na pracodawcy, lecz na systemie ubezpieczeń społecznych.

Podsumowanie - kluczowe rekomendacje dla przyszłej mamy-przedsiębiorcy

Podsumowując, sytuacja przedsiębiorczyni w ciąży w zakresie świadczeń chorobowych i macierzyńskich jest w pełni uregulowana przez system ubezpieczeń społecznych, ale w znacznie większym stopniu niż w przypadku pracowników etatowych zależy od wcześniejszych, świadomych decyzji dotyczących przystąpienia do ubezpieczenia chorobowego i poziomu opłacanych składek. Kluczowym warunkiem uzyskania zarówno zasiłku chorobowego, jak i macierzyńskiego jest faktyczne i nieprzerwane podleganie dobrowolnemu ubezpieczeniu chorobowemu w Zakład Ubezpieczeń Społecznych, przy czym brak zgłoszenia lub nawet krótkotrwała przerwa w opłacaniu składek może całkowicie wyłączyć prawo do świadczeń.

Z perspektywy praktycznej oznacza to, że przedsiębiorczyni nie powinna traktować ubezpieczenia chorobowego jako formalności, lecz jako realny instrument zabezpieczenia dochodu w kluczowych momentach życia. Niskie składki, typowe dla „małego ZUS”, zapewniają co prawda dostęp do świadczeń, ale w bardzo ograniczonej wysokości, która często nie odpowiada faktycznym kosztom utrzymania. Jednocześnie system daje dużą elastyczność - zarówno w zakresie możliwości kontynuowania działalności w trakcie pobierania zasiłku macierzyńskiego, jak i w zakresie organizacji pracy przy zatrudnianiu pracowników - jednak ta elastyczność idzie w parze z pełną odpowiedzialnością przedsiębiorcy za własną sytuację ubezpieczeniową. W praktyce więc im wcześniej przedsiębiorczyni zadba o właściwe ubezpieczenie, tym bardziej realne i stabilne będzie jej zabezpieczenie finansowe w okresie ciąży i po porodzie.

 

Twój podatek ma moc! Przekaż 1,5% na Akademię Liderów Innowacji i Przedsiębiorczości Fundacja dr Bogusława Federa, wpisując w PIT numer KRS 0000318482. Wspieraj z nami polską mikroprzedsiębiorczość.

Wyszukaj: Akademia Liderów Innowacji i Przedsiębiorczości Fundacja dr Bogusława Federa w  https://www.podatki.gov.pl/pit/twoj-e-pit/

Dziękujemy

Stan prawny: 16 lutego 2026 r.

 Stan prawny:

1. Ustawa z dnia 13 października 1998 r. o systemie ubezpieczeń społecznych (Dz.U.2025.350 t.j.)
2. Ustawa z dnia 25 czerwca 1999 r. o świadczeniach pieniężnych z ubezpieczenia społecznego w razie choroby i macierzyństwa (Dz.U.2025.501 t.j.)
3. Ustawa z dnia 26 czerwca 1974 r. – Kodeks pracy (Dz.U.2025.0.277 t.j.)